CÔNG BỘC HAY LÀ QUAN?

Lm Nguyễn Hồng Giáo, dòng Phanxicô

Qui định mới của Bộ Y tế đối với người điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ đang là thời sự nóng bỏng. Nó chỉ nhận được từ báo chí và dư luận toàn những lời phê bình gay gắt như: đó là một quy định cảm tính, thiếu cơ sở khoa học, thiếu tính nhân văn, vi phạm một quyền công dân, duy ý chí, bất khả thi, v.v. Tại sao có phản ứng mạnh mẽ như thế?

Qui định được ban hành kèm theo Quyết định số 33 ngày 30-9-2008. Bảng tiêu chuẩn của Bộ qui định hết sức chi tiết các tiêu chí về thể lực, chức năng sinh lý, bệnh lý mà một người dân dù chỉ thiếu một tiêu chí mà thôi, sẽ không được phép lái xe cơ giới. Bộ Y tế chúng ta đã “nghĩ” ra được những gần tám chục điều kiện, chứ không ít, trong đó 6 điều kiện thể lực (như phải cao ít nhất 1m45, nặng không dưới 40 ki-lô, ngực tối thiểu 72cm3, lực bóp của tay thuận tay nghịch…), và 72 tiêu chí về các chức năng sinh lý, bệnh tật hết sức chi li, kể cả những bệnh tiêu hoá khó chẩn đoán, loét thực quản, hẹp thực quản, loét dạ dày, trĩ, viêm gan mãn tính, teo gan, chiều dài hai chân hoặc hai tay không bằng nhau … Không biết người ta đã mất bao nhiêu giờ làm việc để tìm ra bấy nhiêu tiêu chí cho người muốn lái xe, mà chắc trên thế gian này chưa có nước nào sánh kịp! Hình như cứ nghĩ ra cái đã, chuyện thực hiện tính sau, khả thi hay không khả thi, cứ làm rồi biết, không khả thi thì dẹp đi, có sao! Còn chuyện dân chúng lại mất bao nhiêu thời giờ, bao nhiêu tiền của vì cái bảng tiêu chuẩn này, đó là chuyện của họ … Mà đâu chỉ có Bộ Y tế mới có cách làm như thế.

Quy định của Bộ Giao thông Vận tải về việc thi bằng lái xe cũng rất nhiêu khê, thiếu thực tế và làm khổ dân không ít. Thí sinh phải học đến 300 câu nhưng thực tế chỉ ứng dụng 100 câu. Có những câu không liên quan trực tiếp gì đến người lái xe cả nhưng vẫn phải biết, như: con lươn là gì, thế nào là tuyến vận tải khách, công trình đường bộ được hiểu như thế nào… Đó là những điều cần biết đối với người sửa chữa, xây dựng cầu đường, người quản lý giao thông vận tải hay cảnh sát giao thông, chứ không phải là luật cho người lái xe.  Dư luận cũng phê bình chương trình đào tạo lái xe quá nặng nề, không thực tế vì  muốn ôm đồm quá nhiều chuyện. Ý kiến chung là đối với người thi bằng lái xe, chỉ cần biết Luật giao thông và thực hành là đủ. Một việc nhỏ như đổi bằng lái xe cũng được ngành GTVT quan tâm đề ra một loạt thủ tục gây khó khăn cho người dân. Không kể nhiều thứ giấy tờ phải nộp, không kể thời gian 15 ngày phải đợi, người đổi bằng lái ô tô, nếu trễ 30 ngày, sẽ bị buộc phải thi lại phần lý thuyết; trễ 6 tháng, thi lại cả lý thuyết lẫn thực hành! Cơ quan quản lý tìm tối đa thuận lợi cho mình và tối thiểu thuận lợi cho dân. Hay là, như thiên hạ nói: “Có khó mới ló đồng tiền!”?  Người dân muốn được dễ dàng cũng không khó, nếu “biết điều” hoặc chạy tới nhờ “dịch vụ” …

Liên quan tới ngành giao thông vận tải, gần đây dư luận cũng đã nóng lên vì dự định của chính quyền thu tiền người lái xe gắn máy như một biện pháp giảm ùn tắc và tai nạn giao thông. Bây giờ không thấy nói năng gì nữa. Nếu được đưa ra áp dụng thì đó lại thêm một quyết định “quan liêu” từ trên xuống, duy ý chí, “khoẻ re” cho chính quyền nhưng lại khổ cho dân và không đạt mục đích vì  không đi sát thực tế do thiếu nghiên cứu. Và chắc cũng chưa ai quên quy định cấm xe ba bánh thô sơ cách nay chưa lâu, -cũng thuộc loại quy định nóng vội, mang nhiều cảm tính và nhất là không tính đến lợi ích cụ thể của người dân, may nhờ báo chí và dư luận phản ứng mạnh mà đuợc điều chỉnh ít nhiều …

Tôi tự hỏi do đâu ở nước ta, người cầm quyền thường có thói quen hành quyền theo kiểu đó? Vì quả thật đây không phải là một hai trường hợp ngoại lệ, mà gần như là một hiện tượng phổ biến. Ta có thể suy ra: ở cấp cao mà còn như thế thì huống hồ là ở các cấp thấp, “xa mặt trời”! Trong thực tế, người dân ở các vùng xa, vùng sâu bị “hành” nhiều hơn dân thành phố.

Quốc hội đang thảo luận hai dự án luật về Cán bộ Công chức và Giao thông đường bộ (20/10/2008). Công quyền, công chức có là để phục vụ công ích tức là lợi ích của mọi người, của toàn thể xã hội và của mỗi người.  Nếu họ quên mất hoặc xem thường vai trò thiết yếu đó, người dân có quyền chất vấn tính hợp pháp của họ. Tại sao sau bao nhiêu lần cải cách, dư luận và báo chí cứ vẫn gọi cơ quan hành chính ở nước ta là “ ‘hành dân’ là ‘chính’”? Tại sao cán bộ công chức lại “khó” với dân như thế?  Một đại biểu Quốc hội nói có “những công chức ba không”: không cười, không giải thích, nói với dân không chủ ngữ” , -nghĩa là nói cách lạnh lùng, có khi từng tiếng một gọn lỏn chẳng thành câu cú gì, hiểu sao thì hiểu (mà nếu hỏi lại, thì quát tháo). Cho nên mỗi lần phải tới cơ quan, người dân thấp cổ bé miệng rất ngại ngùng. Rõ ràng thái độ của công chức là thái độ của kẻ trên nhìn xuống, kẻ ban phát, kẻ coi quyền hành trong tay là của chính mình.

Một trong các nguyên nhân của thái độ “bề trên” nơi người cầm quyền là cách thức chọn người vào vị trí lãnh đạo, quản lý có vấn đề : thiếu dân chủ, công khai, minh bạch, thiếu tính cạnh tranh nên dễ dàng đưa tới việc bổ nhiệm những công chức, cán bộ chưa đúng tiêu chuẩn, thiếu năng lực và có khi thiếu cả đạo đức nữa. Ngoài ra, hệ thống đảng và hệ thống chính quyền chưa tách bạch rõ ràng trong thực tế cũng là một nguyên nhân lớn gây nên tâm lý “an toàn” của người công chức, cán bộ; họ “sợ” đảng hơn sợ nhân dân; họ chỉ lo sao cho đảng không phê bình mình là được. Ở nước ta không có “văn hoá từ chức” , cũng phần nào do cái cơ cấu “đúp” này. Không như khẩu hiệu được trưng ra, nhân dân chưa thực sự có quyền gì đối với “công bộc” của mình.  Đã có những công chức, cán bộ khi bị đưa ra toà và “đuối lý” , tự biện bạch rằng mình cũng biết mình thiếu khả năng, nhưng vì đảng đã phân công như thế đành phải gánh vác việc công. Lời biện hộ này phải chăng đã biểu lộ chủ trương của một thời: “hồng hơn chuyên”?

Mong rằng dự án Luật công chức, cán bộ đang được thảo luận tại kỳ họp thứ tư Quốc hội khoá XII, sẽ có những sửa đổi căn cơ để công quyền, công chức thực sự là người phục vụ phục vụ nhân dân, phục vụ công tích.

25-10-08