Linh Mục TRẦN QUÝ THIỆN
húng ta đang sống trong một thế giới được mệnh danh là thời đại của khoa học kỹ thuật. Và biểu tượng hiện đại rõ nét nhất là sức mạnh vũ bão của truyền thông xã hội. Nói đến truyền thông xã hội là nói đến sách báo, điện ảnh, nghệ thuật, truyền thanh, truyền hình và mạng lưới thông tin toàn cầu (internet). Ðây chính là những phương tiện nối kết giữa quảng đại quần chúng và các cơ quan truyền thông đang làm mưa làm gió có thể thay đổi hiện tình thế giới.
Hoàn toàn khác với những ngày xa xưa, muốn chuyển một bản tin đến người khác, người ta phải chạy bộ hoặc dùng lừa ngựa hoăïc sử dụng những cánh chim để đưa thư, thật nhiêu khê cực nhọc tốn kém và mất thời gian tính!! Ngày nay với thời đại truyền thông, một bản tin hay một điện thư (email) sẽ được chuyển qua máy điện toán trong tích tắc tới bất cứ người nào hoăïc bất cứ nơi xa xôi nào khác trên thế giới.
Sách báo, phim ảnh, truyền thanh, truyền hình cũng vậy, độc giả hoặc khán thính giả ngồi ngay tại nhà mình trong tư thế thỏa mái, có thể đọc bất cứ nhật báo lớn nào trên thế giới, có thể thưởng thức bất cứ chương trình truyền thanh truyền hình nào mình thích, có thể thưởng ngoạn các tác phẩm điện ảnh hoặc những buổi hòa nhạc nổi tiếng, cũng như họ có thể tâm sự hay tán dóc (chat) hoặc nói chuyện với bất cứ người nào trên hành tinh, miễn bạn và người đó có máy điện toán. Ðó là những biểu tượng của sinh hoạt con người trong thời đại truyền thông.
NGÀY THẾ GIỚI TRUYỀN THÔNG
Chính vì ý thức ảnh hưởng và vai trò vô cùng lớn lao của các phương tiện truyền thông xã hội đối với đời sống con người, mà từ lâu Giáo Hội Công Giáo đã thành lập Ngày Thế Giới Truyền Thông, được tổ chức hàng năm vào ngày đại lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống.
Ðàng khác Tòa Thánh Vatican còn đi xa hơn đưa vào hệ thống tổ chức Giáo Triều Vatican, bằng cách thiết lập một thánh bộ được mệnh danh là Hội Ðồng Toà Thánh về Truyền Thông Xã Hội do một vị Hồng Y làm chủ tịch. Hiện nay vị chủ tịch đặc trách Hội Ðồng Tòa Thánh Truyền Thông này là Ðức Hồng Y John Patrick Foley, một người Mỹ có biệt tài về truyền thông.- Hơn nữa, mỗi năm vào ngày Giáo Hội mừng Ngày Thế Giới Truyền Thông, Ðức Giáo Hoàng thường gửi một thông điệp đề cập đến một khía cạnh đặc biệt về Sứ Mệnh Truyền Thông để các ký giả, các nhà báo, những người làm truyền thông trên thế giới suy nghĩ và thực hiện.
Năm nay, nhân dịp Năm Thánh 2000, trong khi hàng chục ngàn các ký giả, các nhà báo và gia đình từ khắp nơi trở về Vatican tham dự Ngày Hành Hương Năm Thánh dành riêng cho các nhà báo được tổ chức vào ngày 4 tháng 6 năm 2000 vừa qua, Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã gửi cho thế giới một thông điệp mang tựa đề: "Vấn Ðề Ðạo Ðức Trong Truyền Thông Xã Hội".
Nhận thức rằng đây là một tài liệu quý giá đối với hiện tình truyền thông trong thế giới hôm nay, chúng tôi xin tóm lược những nội dung chính của thông điệp và sau đó xin được phép góp một vài suy tư thô thiển cống hiến quý độc giả.
VẤN ÐỀ ÐẠO ÐỨC TRONG TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI
Ngày 4 tháng 6, 2000, sau khi Ðức Thánh Cha ban hành tại điện Vatican thông điệp "Vấn Ðề Ðạo Ðức Trong Truyền Thông Xã Hội", Ðức Hồng Y John Patrick Foley, Chủ Tịch Hội Ðồng Giáo Hoàng về Truyền Thông, cùng với Ðức Giám mục Pierfranco Pastore, Thư Ký Hội Ðồng, đã trình bày nội dung bức thông điệp trong một cuộc họp báo với các giới truyền thông. Sau đó bản thông điệp bằng Ý ngữ này đã được chuyển sang các ngôn ngữ chính như Pháp ngữ, Anh ngữ, Ðức ngữ v.v.. Linh mục Phêrô Nguyễn Quang Sách đã dịch nguyên văn sang Việt ngữ.
Bản thông điệp này có 5 phần chính, gồm 33 điều khoản. Ngoài phần dẫn nhập và kết luận, thông điệp đề cập đến 3 vấn đề chính: Truyền Thông Xã Hội Phải Phục Vụ Con Người; Truyền Thông Xã Hội Nào Vi Phạm Lợi Ích của Con Người và Một Số Nguyên Tắc Ðạo Ðức Thích Ðáng trong Truyền Thông Xã Hội. Chúng tôi xin được hân hạnh trình bày những tư tưởng chính trong các phần trên đây.
Ngay từ Phần Dẫn Nhập, thông điệp đã khẳng định rằng: Tùy theo mục đích người thực hiện các phương tiện truyền thông xã hội, mà nó có thể mang lại cho những người tiếp nhận truyền thông là các độc giả, khán thính giả những kết quả tích cực (tốt) hoặc tiêu cực (xấu). Ngay các sinh hoạt truyền thông đang làm mưa làm gió trên thế giới cũng phải chịu trách nhiệm về những kết quả tốt xấu của họ, vì tất cả các sinh hoạt này không phải tự nhiên mà có và những người thực hiện có trách nhiệm kiểm soát chúng.
Sau đó thông điệp liệt kê những người có trách nhiệm kiểm soát các sinh hoạt truyền thông xã hội: Ðó là những người quy định những cơ cấu, những đường lối chính trị của các chính quyền trong các sinh hoạt truyền thông. Ngoài ra còn phải kể đến các nhà xuất bản, những ông chủ nhiệm, chủ bút, các biên tập viên, các nhà văn, nhà báo, các phóng viên, các nghệ sĩ, các ca kịch sĩ, các vị giám đốc đài phát thanh, đài truyền hình, các vị giám đốc các hí viện, các phòng triển lãm, các trung tâm văn hóa v.v..Ðối với họ, vấn đề đạo đức thật tinh tế, vì họ phải kiểm soát và đo lường kết quả tốt xấu các sản phẩm do chính họ sáng tạo.
Hiện nay trong phạm vi quốc gia và quốc tế, người ta thấy tràn ngập một số lượng khổng lồ các phương tiện truyền thông đủ loại vàng thau lẫn lộn tốt xấu đang cố tranh giành ảnh hưởng trong quảng đại quần chúng: sách báo tạp chí xuất bản định kỳ, các chương trình truyền thanh truyền hình, các phim ảnh, video, máy ghi âm, truyền thông điện tử qua dây cáp và vệ tinh, qua internet v.v.. Phân tích nội dung các thể loại truyền thông tràn ngập trên đây, người ta thấy từ những bản tin khô khan cho tới thuần giải trí, từ những nội dung hướng thiện đến khiêu dâm, từ những thể loại giáo dục đến cổ võ bạo lực hận thù. Từ đó độc giả hoặc khán thính giả có thể nhận những tác dụng tốt hay xấu, thông cảm và thương xót với tha nhân hay trở thành những ốc đảo cô lập trong một thế giới vốn đã sống ích kỷ hận thù. Vì những lý do trên, Giáo Hội Công Giáo nhận thức có trách nhiệm để quan tâm đến những hậu quả của các sinh hoạt truyền thông đối với đời sống con người.
Trong Phần Nhất: Truyền Thông Xã Hội Phải Phục Vụ Con Người. Thông điệp nhắc lại các nguyên tắc đã được đề cập trong Hiến Chế Mục Vụ trong Thế Giới Hôm nay (Gaudium et Spes) và Huấn Giáo Mục Vụ về Truyền Thông Xã Hội (Communio et Progressio). Theo hai văn kiện này, thông điệp khẳng định tất cả những ai đang sinh hoạt trong lãnh vực truyền thông xã hội đều có trách nhiệm phục vụ nhân phẩm con người, bằng cách giúp con người sống tốt lành hơn, hành động với tư cách nhân bản hơn trong các cộng đồng.
Muốn thế các phương tiện truyền thông phải khuyến khích con người nhận thức được phẩm giá của mình, thông cảm để đi vào những suy tư và cảm xúc của người khác, do đó tạo nên những sự hiểu biết trách nhiệm của nhau để trưởng thành trong sự tự do cá nhân, trong sự kính trọng tự do của người khác, nhờ đó tạo nên những khả năng đối thoại thân hữu.- Truyền thông xã hội có một sức mạnh vĩ đại để thăng tiến hạnh phúc con người và hoàn thành nhân cách trong mọi lãnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục và tôn giáo.
-Về Kinh Teá: Truyền thông xã hội giúp phát triển kinh tế thị trường, kinh doanh và thương mại, giúp thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo công ăn việc làm cho những người thất nghiệp, khuyến khích cải thiện phẩm chất hàng hóa, cổ động sự cạnh tranh có trách nhiệm, giúp cho lợi ích công cộng bằng cách giúp dân chúng biết chọn lựa những hàng hóa có phẩm chất và đặc tính tốt.
-Trong Chính Trị: Các phương tiện truyền thông xã hội như báo chí truyền thanh truyền hình rất cần thiết để cổ võ và xây dựng một xã hội tôn trọng tự do dân chủ và nhân quyền. Nó cung cấp những thông tin cần thiết để người dân biết chọn lựa những vị đại diệân xứng đáng vào các chức vụ trong chính quyền. Nhưng nó cũng là những phương tiện để tố cáo những viên chức bất hảo, bất tài, tham nhũng, lạm dụng lòng tin của người dân, đồng thời nó cũng nêu cao những tấm gương tốt của những viên chức có khả năng và tinh thần phục vụ cao vì dân vì nước.
-Trong lãnh vực Văn Hóa: Các phương tiện truyền thông xã hội sẽ trở thành những gạch nối để dân chúng tiếp cận với văn học, nghệ thuật, âm nhạc, kịch nghệ. Qua đó nó sẽ cổ võ sự thăng tiến con người trong sự tôn trọng đối với tri thức, khôn ngoan và vẻ đẹp của thế giới. Các phương tiện truyền thông còn giúp con người có những giây phút giải trí lành mạnh, đem đến những thông tin hữu ích giúp con người hiểu biết những sinh hoạt trong thế giới, lôi kéo các gia đình xích gầân nhau hơn, nâng cao tinh thần những bệnh nhân, những người cô độc, già cả và làm nhẹ bớt sự nhàm chán của cuộc sống. Những người làm truyền thông giống như nhà nghệ sĩ, họ phục vụ công ích bằng cách gìn giữ và làm giàu gia sản văn hóa các quốc gia và các dân tộc.
-Về Giáo Dục: Truyền thông xã hội có nhiệm vụ giới thiệu bối cảnh các nền giáo dục tốt từ các trường học tới những nơi làm việc qua những giai đoạn trong cuộc sống. Những em bé trước khi đi học được dẫn nhập vào những nguyên tắc sơ đẳng về việc học tập, giúp giới trẻ tìm được một nền giáo dục lành mạnh, đồng thời cũng giúp cho những người già dễ dàng theo dõi những kiến thức mới trong những năm cuối đời. Các phương tiện truyền thông có nhiệm vụ tạo cho mọi người hoàn cảnh thuận tiện phát triển mở mang kiến thức trong kho tàng tài nguyên giáo dục. Bên ngoài các vách nhà trường, truyền thông xã hội còn giúp con người đi vào mạng lưới internet, thu ngắn hàng rào xa cách và cô lập, đem lại những cơ hội thuận lợi học tập nơi các dân làng hẻo lánh xa xôi miền quê, cho các tu sĩ nội cấm, cho những bệnh nhân trên giường bệnh và cả những tù nhân trong khám đường.
-Về Tôn Giáo: Các phương tiện truyền thông có thể giúp phong phú hóa đời sống tôn giáo bằng cách mang đến cho con người nhữûng tin tức, những chương trình tôn giáo, những thông tin về các biến cố tôn giáo, các quan điểm về nhân cách. Chúng khác nào những chiếc xe chuyên tải Tin Mừng, Giáo Lý và đời sống tinh thần. Không ai có thể phủ nhận sức mạnh truyền thông đã làm cho các độc giả, các khán thính giả xích lại gần nhau qua những biến cố tôn giáo lớn nhỏ trong xã hội và Giáo hội. Bao năm qua, các phương tiện truyền thông đã mang đến cho con người những hình ảnh, những lời tuyên bố trong các chuyến thăm viếng mục vụ tới các quốc gia của Ðức Thánh Cha tới hàng triệu triệu người khắp nơi trên thế giới.
Trong Phần Hai: Thông Ðiệp đề cập đến Những Loại Truyền Thông nào Vi Phạm Con Người.
Nếu các phương tiện truyền thông có thể làm phong phú hóa đời sống con người thì chúng cũng có thể xúc phạm lợi ích của con người, bằng cách tha hóa con người, lôi kéo họ vào những nếp sống trụy lạc, nuôi dưỡng hận thù xung đột, hoặc bằng cách gieo rắc những thông tin sai lạc, giả mạo, đánh lạc hướng với nội dung tầm thường vô vị.
Thỉnh thoảng ta thấy những phương tiện truyền thông được sử dụng để xây dựng và duy trì các hệ thống kinh tế phục vụ lòng tham không đáy, coi lợi nhuận hơn phẩm giá và lòng kính trọng đối với con người. Trong trường hợp này các phương tiện truyền thông đáng lý phải phục vụ lợi ích mọi người thì lại bị khai thác có lợi cho một số người.
Những nhà chính trị vô lương tâm thường sử dụng các phương tiện truyền thông theo chính sách mị dân và dối trá, để hỗ trợ cho những chính sách bất công và những chế độ đàn áp bóc lột. Họ bóp méo sự thật bằng những chiến dịch tuyên truyền. Ngay trong các nước theo hệ thống dân chủ, điều thường xảy ra là các nhà lãnh đạo chính trị thường thao túng công luận qua những phương tiện truyền thông, để thực hiện những mưu đồ chính trị mờ ám. Ðó là những hình thái truyền thông vi phạm lợi ích con người.
Trong lãnh vực văn hóa, người ta thấy có những phương tiện truyền thông loại giải trí đề cao những hình ảnh đồi bại, làm mất nhân phẩm, kể cả những màn khai thác tình dục và bạo lực. Ðiều cực kỳ vô trách nhiệm là nhiều người đã làm ngơ trước sự kiện các sách báo khiêu dâm và bạo lực tàn ác đang hạ giá phái tính, xoi mòn những tương quan nhân bản, khai thác thân xác người phụ nữ, đả phá hôn nhân và đời sống gia đình. Ðó cũng là những hình thái vi phạm nhân phẩm con người.
Trên bình diện quốc tế, sự thống trị về mặt văn hóa, áp đặt các quy định bất công chia rẽ do các phương tiện truyền thông cũng là những sự kiện quan trọng đang lớn mạnh trên thế giới. Tóm lại trách nhiệm của những người làm truyền thông là làm sao đem dân chúng càng xích lại gần nhau, làm giàu cho đời sống tinh thần của họ, chứ không phải chỉ khai thác và lợi dụng họ.
Trong Phần Ba: Một Số Nguyên Tắc Ðạo Ðức Thích Ðáng. Trong lãnh vực này, thông điệp đưa ra một nguyên tắc chung: Truyền thông xã hội phải đề cao tình liên đới, sự tương trợ, công lý và tính công bằng và tinh thần trách nhiệm cao của những người làm truyền thông. Ðiều quan trọng nhất trong việc truyền thông xã hội là phải luôn luôn tôn trọng sự thật, bởi vì sự thật là điều cốt lõi cho sự tôn trọng tự do cá nhân và tôn trọng cộng đồng.
Ðạo đức học trong truyền thông xã hội không chỉ liên quan với những gì xuất hiện trong sách báo, trong diện ảnh, trên màn ảnh tivi, trong những nội dung phát thanh, trên mạng lưới điện toán internet, mà nó còn liên hệ tới những vấn đề thuộc cấu trúc cơ bản và hệ thống, thường dính dấp với những vấn đề to lớn hơn như chính sách phân phối kỹ thuật, thông tin tinh vi và các sản phẩm truyền thông. Vấn đề đạo đức lớn nhất là làm sao cân bằng được lợi ích của những người làm truyền thông với lợi ích chung chính đáng của quần chúng.
Trong phạm vi này, thông điệp đưa ra ba nguyên tắc đạo đức hướng dẫn cơ bản: a) Nhân vị và cộng đồng nhân vị là cùng đích và cũng là thước đo việc sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội. b) Lợi ích các cá nhân không thể thực hiện tách biệt với lợi ích chung của các cộng đồng mà họ tùy thuộc. c) Những người làm truyền thông cũng như những người vạch ra chính sách truyền thông, phải phục vụ những nhu cầu và lợi ích thiết thực cho cá nhân cũng như đoàn thể, ở mọi cấp bậc và cho mọi thứ loại.
Thông điệp cũng nhắc tới một nguyên tắc khác: Không chỉ những nhà truyền thông chuyên nghiệp mới là những người chịu trách nhiệm đạo đức. Các độc giả, các khán giả và thính giả - là những người tiếp nhận truyền thông - cũng phải có trách nhiệm, bằng cách phải biết lựa chọn các hình thức truyền thông theo những tiêu chuẩn đạo đức lành mạnh tất cả những gì họ đọc, xem hoặc nghe. Họ cũng có trách nhiệm góp ý kiến hoặc tẩy chay những loại truyền thông thiếu lành mạnh. Ðặc biệt các cha mẹ có trách nhiệm quan trọng giúp con cái biết đánh giá và lựa chọn các phương tiện truyền thông bằng cách giúp đào tạo lương tâm chúng và phát triển những khả năng phê phán của chúng.
ÐÓNG GÓP MỘT VÀI SUY TƯ TRONG LÃNH VỰC TRUYỀN THÔNG
Sống trong thời đại truyền thông với sức mạnh như vũ bão, không ai trong chúng ta có thể phủ nhận ảnh hưởng vô cùng to lớn của truyền thông với đời sống con người trong thế giới hôm nay. Ðặc biệt trong những năm gần đây, con người đã tiến hành xây dựng một mạng lưới thông tin toàn cầu (internet) để nhanh chóng chuyển tải những thông tin, những ý kiến, những phán đoán giá trị trong mọi lãnh vực: khoa học, kỹ thuật, chính trị, thương mại, giáo dục, giải trí, nghệ thuật, tôn giáo và rất nhiều lãnh vực khác. Mạng lưới thông tin này đã trực tiếp đến với mọi người ngay tại nhà, nơi trường học và văn phòng làm việc. Từ đây chúng ta có thể theo dõi, quan sát, phán đoán các biến cố, từ thể thao đến chiến tranh xảy ra cùng thời gian trên hành tinh.
Thông điệp đã dí dỏm viết: "Một cá nhân có thể leo đến những vị trí cao của tài năng con người hoặc có thể chìm xuống dưới đáy sự hư đốn của loài người khi họ một mình ngồi trước bàn máy điện toán." Nhưng theo thiển ý của tác giả bài này, chúng ta cần nhận định rằng đù sức mạnh truyền thông có mạnh như vũ bão, có to lớn đến đâu, chúng vẫn chỉ là những phương tiện, những dụng cụ, có thể sử dụng cho cả hai mặt xấu và tốt, nhưng sự lựa chọn tùy thuộc chúng ta khi ngồi trước điện toán. Chính chúng ta là người quyết định cho những mục tiêu của các máy điện toán. Chính chúng ta điều khiển các hoạt động của máy điện toán. Ðạo đức trong các phương tiện truyền thông xã hội không phải là phần việc của các nhà chuyên môn trong ngành truyền thông mà chính ta phải quyết định lấy cho mình.
Từ suy nghĩ trên đây, bất cứ ai sinh hoạt trong truyền thông xã hội như các nhà văn, nhà báo, các văn nghệ sĩ đều phải ý thức trách nhiệm về những sản phẩm truyền thông của mình. Nhờ truyền thông xã hội, dân chúng có thể kết hợp thành một cộng đồng yêu thương và chia sẻ lợi ích chung, nhưng cũng có thể tạo nên những hố sâu chia rẽ, những nghi ngờ trong cộng đồng.- Ðọc một bài báo, thưởng lãm một bức họa hay một chương trình văn nghệ, độc giả và khán thính giả có thể nhận định đúng một phần nào tư cách cũng như mục đích của tác giả. Nhân cách của nhà văn sẽ toát ra qua những dòng chữ họ viết, đúng như Văn hào người Pháp, Ông George Louis Buffon (1707 - 1788), đã nhận xét: "Bút pháp chính là con người" (Le style, c' est l' homme).
Ðến nay nhiều người Việt Nam chúng ta vẫn chưa ý thức được sức mạnh của truyền thông, coi thường nó và nhiều khi không biết sử dụng những phương tiện khoa học kỹ thuật tối tân này. Trong lãnh vực tôn giáo, nhiều nhà lãnh đạo tinh thần cũng có những suy nghĩ tương tự như vậy. Do đó nhiều người sẽ ngạc nhiên khi thấy Tòa Thánh Vatican đã thành lập hẳn một thánh bộ trong giáo triều Rôma đặc trách về truyền thông, gọi là Hội Ðồng Giáo Hoàng về Truyền Thông Xã Hội.
Trong Ngày Truyền Thông năm nay, chính Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã nhấn mạnh: "Các phương tiện truyền thông như sách báo, truyền thanh, truyền hình đã giúp cho Giáo Hội có thể đưa Tin Mừng đến cho mọi người từ những nơi xa xôi hẻo lánh nhất bằng những phương pháp mới, một sự quảng diễn mới, với lòng nhiệt thành mới... Không quan tâm đến vấn đề truyền thông trong thời đại khoa học kỹ thuật này, trong khi các thế lực thù địch Giáo Hội đang cố gắng sử dụng để củng cố thế lực và ảnh hưởng của họ, là đã đánh mất yếu tính căn bản của nhiệm tích Rửa Tội và Thêm Sức." Sau đó Ðức Thánh Cha còn nhắc lại lời Ðức Cố Giáo Hoàng Piô XII, được mệnh danh là vị Giáo Hoàng của Truyền Giáo, khi tuyên bố: "Nếu Thánh Phaolô Tông Ðồ sống trong thời đại chúng ta, chắc chắn Ngài sẽ là một nhà truyền thông nhiệt tình". Cao quý và ý nghĩa thay lời tuyên bố của vị thủ lãnh trên một tỷ ba trăm triệu người công giáo, Ðức Gioan Phaolô II.
