Linh Mục TRẦN QUÝ THIỆN

L

ần đầu tiên trong suốt chiều dài 2000 năm lịch sử của Giáo Hội Công Giáo, một vị Giáo Hoàng đã can đảm nhân danh toàn thể Giáo Hội lên tiếng công khai xin Thiên Chúa và thế giới thứ tha tất cả những lỗi lầm của mọi thành phần trong Giáo Hội qua dòng lịch sử, đồng thời Ngài cũng tuyên bố tha thứ cho tất cả những ai đã từng bách hại và gây thương đau cho các người con của Giáo Hội.
Có thể nói trong 20 thế kỷ qua, chưa bao giờ có một biến cố lịch sử vô cùng ý nghĩa và xúc động như thế đã xảy ra trong Giáo Hội Công Giáo và ngay cả với lịch sử các quốc gia trên thế giới. - Một lời tha thiết xin được thứ tha tất cả mọi lỗi lầm và chân thành tha thứ cho tất cả những bách hại đàn áp, phát xuất từ một nhà lãnh đạo tối cao trên một tỷ người Công Giáo trên thế giới, quả thật đã nâng cao giá trị của con người đứng ra xin lỗi trở thành con người vĩ đại nhất của lịch sử loài người trong hai ngàn năm nay.
Kể từ thánh Tông Ðồ Trưởng Phêrô được hân hạnh Ðức Kytô chọn làm vị Giáo Hoàng Ðầu Tiên khi Ngài thành lập Giáo Hội đầu thế kỷ thứ nhất, chỉ có Ðức Gioan Phaolô II là vị Giáo Hoàng thứ 264 có sáng kiến độc đáo tổ chức Ngày Tha Thứ.- Hành động cao quý này đã chứng tỏ Ngài là một nhà lãnh đạo vĩ đại có một viễn ảnh sâu xa trong sứ mệnh rao giảng Tin Mừng. Ngài đã hội nhập trọn vẹn vào tinh thần khiêm tốn, can đảm và hiểu biết bao dung của Ðức Kytô, khi công khai lên tiếng thay mặt toàn thể Giáo Hội Công Giáo hoàn vũ: "Xin được tha thứ các lỗi lầm mà mọi thành phần của Giáo Hội đã vấp phạm trong hai thiên niên kỷ nay, đồng thời cũng thể hiện lòng từ tâm sẵn sàng thứ tha cho những người đã gây họa cho Giáo Hội."
Nhận thức rằng Ngày Tha Thứ với những ý nghĩa sâu sắc phong phú sẽ có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của mỗi người chúng ta, sẽ tác động đến đời sống các gia đình và xã hội, chúng tôi xin được hân hạnh trình bày ý nghĩa của Ngày Tha Thứ cống hiến quý độc giả.

TIẾN TRÌNH KHAI DIỄN NGÀY THA THỨ

Hãng thông tấn công giáo Fides cho biết: Ðể tổ chức Ngày Tha Thứ, Tòa Thánh đã chuẩn bị từ 5 năm trước qua việc soạn thảo một văn kiện do Ủy Ban Thần Học Quốc Tế phụ trách mang tựa đề: "Ký Ức và Hòa Giải, Giáo Hội và Các Lỗi Lầm Lịch Sử ". Văn kiện dài 50 trang này đã được Ðức Hồng Y Joseph Ratzinger, Tổng Trưởng Bộ Giáo Lý Ðức Tin kiêm Chủ Tịch Ủy Ban Thần Học Quốc Tế, đã chính thức giới thiệu với các cơ quan truyền thông trong một cuộc họp báo sáng ngày 7 tháng 3, 2000.
Trong cuộc họp báo này, Ðức Cha Pietro Marini, Trưởng Ban Nghi Lễ Phụng Vụ của Ðức Thánh Cha, đă tuyên bố: "Việc cử hành Ngày Tha Thứ là một biến cố quan trọng đã được chính Ðức Thánh Cha quan tâm từ lâu như một dấu hiệu nổi bật của Năm Thánh 2000, vì tự bản chất Năm Thánh là thời kỳ đặc biệt để thanh tẩy và hoán cải."
Trong Tông Sắc "Incarnationis Mysterium" (Màu Nhiệm Nhập Thể), khi công bố Năm Thánh 2000 Ðức Thánh Cha đã viết: "Với tư cách là người kế vị Thánh Phêrô, tôi yêu cầu trong năm từ bi này, Giáo Hội vững mạnh nhờ sự thánh thiện tiếp nhận từ nơi Thiên Chúa, quỳ gối trước mặt Ngài và cầu xin ơn tha thứ các lỗi lầm trong quá khứ và hiện tại của con cái mình. Tất cả đã phạm tội và không ai có thể nói mình là người công chính trước mặt Thiên Chúa. Mọi Kytô hữu được mời gọi nhận trách nhiệm trước mặt Thiên Chúa và trước những người bị tổn thương vì cách cư xử và những thiếu sót đã phạm. Họ hãy làm điều đó mà không đòi hỏi được đổi lại điều gì mà chỉ xác tín mạnh mẽ vào Tình Yêu Thiên Chúa được đổ tràn trên tâm hồn chúng ta."
Cũng theo hãng thông tấn Fides: Với mục đích thanh tẩy ký ức nhân dịp Năm Thánh Toàn Xá 2000, chính Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã cử hành Ngày Tha Thứ một cách đơn sơ nhưng rất xúc động vào lúc 9 giờ sáng Chúa Nhật I Mùa Chay 12 tháng 3, 2000 tại Vương Cung Thánh Ðường Thánh Phêrô, Kinh Thành Rôma.- Hiện diện trong thánh lễ đặc biệt này có 30 Hồng Y, 50 Tổng Giám Mục và Giám Mục, Ngoại Giao Ðoàn, các linh mục, tu sĩ nam nữ và trên 10,000 giáo dân hành hương khắp thế giới. Thánhlễ được trực tiếp truyền đi trên hệ thống Truyền Hình Thế Giới (Mondovisione).
Giây phút cảm động và ý nghĩa nhất trong thánh lễ là Nghi Thức xin Tha Thứ và sẵn sàng thứ tha do 7 Hồng Y và Tổng Giám Mục, đứng đầu các cơ quan trung ương của Tòa Thánh, lần lượt tiến lên đọc 7 tiết mục chính xin thứ tha tội lỗi. Sau mỗi tiết mục, Ðức Thánh Cha đọc lời cầu nguyện và vị này tiến đến bên cạnh một tượng Thánh Giá rất cổ từ thế kỷ XV, đốt lên một ngọn đèn sáng tượng trưng cho quyết tâm từ bỏ những lỗi lầm sai trái và để đón nhận Ánh Sáng của Thiên Chúa. Dưới đây là 7 tiết mục xin được tha thứ:
1. Ðức Hồng Y Bernardin Gantin, người Bénin, Niên trưởng Hồng Y Ðoàn, tuyên đọc lời xưng thú các tội lỗi nói chung, đồng thời xin thống hối và cầu xin Chúa Thánh Linh soi sáng, để mọi người ý thức sâu sắc các lỗi lầm trong quá khứ và với tinh thần khiêm tốn thanh tẩy ký ức tội lỗi một cách đích thực.
2. Ðức Hồng Y Joseph Ratzinger, Tổng Trưởng Bộ Giáo Lý Ðức Tin, tuyên đọc lời xin xưng thú các lỗi lầm trong sứ mệnh phục vụ sự thật. Ngài nhìn nhận rằng trong Giáo Hội có những người nhân danh đức tin và luân lý, đôi khi đã dùng những phương pháp không phù hợp với Tinh Thần Tin Mừng trong nghĩa vụ bảo vệ sự thật.
3. Ðức Hồng Y Roger Etchegaray, người Pháp, Chủ Tịch Ủy Ban Trung Ương Năm Thánh 2000, tuyên đọc lời xưng thú các lỗi lầm phá hoại đến sự Hiệp Nhất của Thân Thể Ðức Kytô và làm thương tổn đức bác ái huynh đệ.
4. Ðức Hồng y Edward Cassidy, người Úc, Chủ Tịch Hội Ðồng Tòa Thánh Hiệp Nhất các Kytô hữu kiêm Chủ Tịch Ủy Ban Tòa Thánh Liên Lạc với Do Thái Giáo, tuyên đọc lời xưng thú các lỗi lầm trong quan hệ với dân tộc Do Thái. Ngài nhắc lại những thống khổ mà dân tộc Do Thái đã gánh chịu trong dòng lịch sử, do một số người đã chống lại dân tộc Do Thái.
5. Ðức Tổng Giám Mục Stephen Hamao, người Nhật Bản, Chủ Tịch Hội Ðồng Tòa Thánh Mục Vụ Di Dân và Người Lưu Ðộng, tuyên đọc lời xưng thú những lỗi lầm đã phạm trong cách cư xử trái ngược với tình thương, với hòa bình, với quyền của các dân tộc, với sự tôn trọng các nền văn hóa và tôn giáo.
6. Ðức Hồng Y Francis Arinze, người Nigeria, Chủ Tịch Hội Ðồng Tòa Thánh Ðối Thoại Liên Tôn, tuyên đọc lời xưng thú các lỗi lầm làm thương tổn phẩm giá người phụ nữ và tình Hiệp Nhất trong nhân loại.
7. Ðức Tổng Giám Mục Phanxicô Nguyễn Văn Thuận, người Việt Nam, Chủ Tịch Hội Ðồng Tòa Thánh Công Lý và Hòa Bình, tuyên đọc lời xưng thú tất cả các tội trong lãnh vực về quyển căn bản của con người.
Sau khi kết thúc các tiết mục xưng thú và cầu nguyện, Ðức Thánh Cha đã tiến lên ôm hôn tượng Chúa Kytô trên thánh giá cổ để chứng tỏ dấu ấn ăn năn thống hối thay cho toàn thể mọi người trong Giáo Hội. Sau khi ban phép lành kết thúc thánh lễ lúc 11 giờ 45 phút, Ðức Thánh Cha còn ân cần nhắn nhủ mọi người hiện diện: "Ước gì qua việc cử hành phụng vụ hôm nay, chúng ta đã xưng thú và muốn thanh tẩy ký ức trong cuộc hành trình với Ðức Kytô qua các thế kỷ, sẽ khơi dậy trong toàn thể Giáo Hội và nơi mỗi người chúng ta một quyết tâm trung thành với Sứ Ðiệp Ngàn Ðời của Tin Mừng. Ðể không bao giờ còn những mâu thuẫn ngược với đức Bác Ái trong sứ mệnh phục vụ Sự Thật. Không bao giờ còn những cử chỉ chống lại sự Hiệp Thông của Giáo Hội. Không bao giờ còn những xúc phạm chống lại bất cứ dân tộc nào. Không bao giờ dùng lý lẽ của bạo lực. Không bao giờ còn kỳ thị, áp bức, khinh dể người nghèo và người cùng đinh. Xin Thiên Chúa ban ơn thánh của Ngài đưa những quyết tâm của chúng ta đến hiện thực."

PHẢN ỨNG CỦA THẾ GIỚI VỚI NGÀY THA THỨ

Sự kiện lịch sử Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II cử hành nghi thức sám hối trong Ngày Tha Thứ quả thật đã tạo nên những phản ứng tích cực trong dư luận các nước trên thế giới. Các cơ quan truyền thông như các hãng thông tấn cũng như các nhật báo lớn đều tường thuật và ca ngợi sự can đảm hiếm có của Ðức Thánh Cha trong việc công khai nhìn nhận các lỗi lầm trong quá khứ và hiện tại của tất cả mọi thành phần trong Giáo Hội qua dòng lịch sử.
Tại nước Ý, Ðức Cha Rino Fisichella, Giám Mục Phụ Tá Giáo Phận Rôma, tuyên bố: "Sau cử chỉ xin lỗi và thứ lỗi của Ðức Thánh Cha, Giáo Hội Công Giáo sẽ rạng ngời hơn về sự thánh thiện. Ðó là một cữ chỉ đơn sơ nhưng đồng thời thật long trọng và ý nghĩa sâu sắc. Cái nhìn của Ngài thật đầy đủ và toàn diện, vì nói tới từng trường hợp trong quá khứ. Không phải Giáo Hội đã phạm tội, nhưng chính các người công giáo là tội nhân, khi phạm tội chống lại Giáo Hội là Hiền Thê của Chúa Kytoâ."
Các nhật báo lớn tại Do Thái phát hành ngày hôm sau 13 tháng 3, 2000 đã đồng loạt loan tin và bình luận về biến cố Ngày Tha Thứ. Trước đó một trong hai Rabbi Trưởng của Do Thái Giáo tại Israel, là ông Israel Lau đã ca ngợi việc làm của Ðức Thánh Cha, nhưng ông cũng thấy tiếc vì Ðức Thánh Cha không nhắc đích danh tới việc diệt chủng Do Thái trong Thế Chiến thứ Hai.
Tưởng cũng nên nhắc lại: Theo Nhật báo The Washington Post, phát hành ngày thứ sáu 24 tháng 3, 2000, đã loan tin: Ðể thực hiện Tinh Thần của Ngày Tha Thứ, trong chuyến hành hương Thánh Ðịa, ngày thứ Năm 23 tháng 3, 2000, Ðức Thánh Cha đã đến đặt vòng hoa, cầu nguyện và thinh lăïng tưởng niệm đến số phận trên 6 triệu người Do Thái đã bị Ðức Quốc Xã tàn sát trong Ðệ Nhị Thế Chiến tại Ðài Tưởng Niệm Yah Vashem (The Yah Vashem Holocaust Memorial). Sau đó Ngài đã gặp gỡ thân mặt với vị Trưởng Lão Do Thái Giáo, Rabbi Yisrael Meir Lau và vị Thủ Lãnh Hồi Giáo Taysir Tamimi tại đền thánh Giêrusalem.
Theo gương Ðức Thánh Cha, nhiều Giám mục tại Hoa Kỳ cũng cử hành thánh lễ cầu xin Thiên Chúa ban ơn tha thứ vì những lỗi lầm của các con cái Giáo Hội trong quá khứ và hiện tại. Ðức Hồng Y Bernard Law, Tổng Giám Mục Tổng Giáo Phận Boston, tiểu bang Massachusetts, đã cử hành nghi thức thống hối cùng ngày Chúa hật 12 tháng 3, 2000. Ðức Hồng Y Roger Mahony, Tổng Giám Mục Tổng Giáo Phận Los Angeles, Nam California, cũng lên tiếng xin lỗi và nói rằng cần tiếp tục nỗ lực này trên mọi bình diện, để đoàn kết con người trong tinh thần tôn trọng và cộng tác với nhau. Ðức Cha Charles Chaput, Tổng Giám Mục Giáo phận Denver, tiểu bang Colorado, nhận định rằng nơi nhiều người công giáo vẫn cón những thành kiến và không biết gì về người Do Thái. Trong khi Ðức Cha Michael Sheman, Tổng Giám Mục Giáo Phận Santa Fe, tiểu bang New Mexico, nhắc đến những lỗi lầm quá khứ và những thiệt hại gây ra cho các người thổ dân Da Ðỏ tại Hoa Kỳ. Tất cả những sáng kiến trên đây đều cùng có mục đích củng cố Tính Thần Hòa Hiệp Nhật trong và ngoài Giáo Hội Công Giáo tại HoaKỳ.
Hội Ðồng Giám Mục Thụy Sĩ cũng đã lên tiếng nhìn nhận những thiếu sót trong quá khứ. Ngày 19 tháng 3, 2000, Hội Ðồng Giám Mục nước Thụy Sĩ đã nhìn nhận rằng: "Lẽ ra trong Thế Chiến Thứ Hai, Giáo Hội tại Thụy Sĩ đã phải hành động nhiều hơn nữa, tố giác rõ ràng hơn chế độ độc tài Ðức Quốc Xaõ." Trước phong trào bài người ngoại quốc và người Do Thái đang dâng cao tại Thụy Sĩ trong các ấn phẩm thần học mới xuất bản, các Giám Mục Thụy Sĩ nhận thức rằng cuộc tranh đấu chống phong trào bài Do Thái ngày nay vẫn còn là một ưu tiên mục vụ cấp thiết. Do đó ngày 14 tháng 4, 2000, Hội Ðồng Giám Mục Thụy Sĩ đã công bố một bản Tuyên Ngôn về vấn đề này mang tựa đề: "Thái độ của Giáo Hội Công Giáo Thụy Sĩ đối với dân tộc Do Thái trong Thế Chiến Thứ Hai".
Tại nước Úc, Hội Ðồng Giám Mục cũng ra tuyên ngôn nói rằng vì Giáo Hội bao gồm những con người, nên luôn luôn có thể phạm tội và sai lầm. Năm Thánh là năm để xét mình và xin ơn tha thứ. Các vị trong Giáo Hội quyền bính càng cao thì càng có trách nhiệm nhiều hơn, nhưng mọi thành phần trong Giáo Hội đều có lý do để thống hối và xin tha thứ. Các Ngài cũng can đảm nhìn nhận đã không sống và phản ảnh Tin Mừng đúng mức. Ðã không chứng tỏ mình như những môn đệ của Chúa Kytô qua tình thương và nhiều khi đã gây gương xấu. Ðặc biệt trong tư cách Giáo Hội Úc, chúng ta đã quá hướng nội, chỉ quan tâm tới mình và các thành phần của mình, mà ít dấn thân chu toàn sứ mệnh Chúa Kytô đã ủy thác là tìm đến thế giới bên ngoài. Chúng ta thường tỏ ra kiêu hãnh và thiếu bác ái đối với các truyền thống Kytô giáo và các tín ngưỡng khác. Cố gắng của chúng ta trong việc trợ giúp thổ dân Úc thường đi lạc hướng và có khi đưa tới những hậu quả tai hại về lâu về dài ngoài ý muốn. Giáo hội chưa nhạy bén đủ đối với những nhu cầu của giới phụ nữ, giới trẻ và người di dân.

TÌM HIỂU Ý NGHĨA NGÀY THA THỨ

Ðọc những lời tuyên bố trên đây của Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II qua Hội Ðồng Giám Mục Hoa Kỳ, Thụy Sĩ và nước Úc, dù độc giả có khác nhau về chính kiến tôn giáo cũng nhận thức rằng: Trong thế giới hôm nay và trong tình trạng xã hội hiện tại, những lời thú tội xin được tha thứ và sẵén sàng thứ lỗi cho người khác quả thật rất quan trọng và mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, nếu được mọi người lắng nghe và thực hiện trong chính cuộc sống mỗi người chúng ta.
Trong ý nghĩa này, Ðức Cha Pietro Marini đã viết: "Giáo Hội không thể bước qua ngưỡng cửa của Ngàn Năm Mới mà không thúc đẩy con cái mình thanh tẩy ký ức tội lỗi, trong tâm tình thống hối, khỏi những lỗi lầm, những bất trung, nói một đàng làm một nẻo và những chậm trễ trong việc thể hiện Tình Thương của Chúa Kytoâ.".
Chúng tôi thật xúc động khi được hân hạnh đọc những dòng dưới đây của một ký giả Việt Nam, ông Lý Ðại Nguyên, viết trên một tuần báo hải ngoại khi bình luận về Ngày Tha Thứ. Ông viết: "Giáo Hoàng tuyên bố: Chúng tôi tha thứ và cầu xin tha thứ vì những chia rẽ giữa người Kytô hữu, những bạo hành nhân danh chân lý, ác cảm với các tín đồ các tôn giáo khác. Làm việc đó Giáo Hoàng không những nói lên được Ngài đúng là một bậc đại trí, giác ngộ toàn triệt được thực tại và giá trị của những bước phải tới của Nhân Loại. Ðó là mọi người phải tôn trọng đức tin của nhau, không tự cho mình là tiến bộ, để dùng bạo lực áp bức hoặc mua chuộc kẻ khác phải tin vào những điều mình tin. Mà cần chứng tỏ niềm tin của mình bằng từ tâm, trí tuệ và hành động thể hiện ra ngay cuộc sống và lối sống của chính mình. Thuyết phục người khác bằng thái độ sống, chứ không bằng sức mạnh khuất phục và thắng phục. Căn bản của hòa bình và phát triển trong tình huynh đệ khởi đi từ điểm đó."
Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, với tư cách là Giáo Chủ, xưng thú những tội lỗi do các người công giáo đã phạm qua dòng thời gian cho đến hôm nay, vì Ngài ý thức rằng Giáo Hội là một chủ thể duy nhất trong lịch sử. Giáo Hội là một Cộng Ðồng Hiệp Thông của các Thánh, nhưng cũng liên đới trong tội lỗi với mọi thành phần Dân Chúa, từ các vị Giáo Hoàng đến các Giám Mục, Linh mục, Tu Sĩ và Giáo Dân nam nữ. Xưng thú các tội lỗi của chính chúng ta và của tiền nhân là một hành vi thích hợp của Giáo Hội, vì Giáo Hội luôn biết phân biệt những bất trung của con cái mình, biết nói và làm sáng tỏ sự thật về những tội lỗi đã phạm.
Cần nhấn mạnh rằng Nghi Thức Xưng Thú tội lỗi do Ðức Thánh Cha cử hành trong Ngày Tha Thứ Chúa nhật 12 tháng 3, 2000, trước hết quy hướng về Thiên Chúa là Ðấng duy nhất có thể tha tội, nhưng việc xưng thú ấy cũng được thể hiện trước mặt loài người nữa, vì trách nhiệm của người công giáo không thể che giấu trước mặt cả loài người. Tuy nhiên việc xưng thú như thế không có nghĩa là một phán đoán về các vị tiền nhân của chúng ta. Chỉ có Thiên Chúa mới có quyền phán xét và sự phán xét này chỉ biểu lộ trong ngày sau hết.
Những người công giáo hôm nay không thể nghĩ rằng mình tốt hơn cha ông mình, nhưng họ chỉ muốn nói lên đâu là những điều trong lịch sử, xét một cách khách quan, là những thái độ sai lầm đối với Tin Mừng và Tinh Thần của Ðức Kytô. Vì thế trong nghi thức thú tội mà Giáo Hội cử hành, tuy có nói rõ một số thiếu sót lịch sử, nhưng không hề phán xét cũng không nêu danh người trách nhiệm. Sự xưng thú diễn ra trong tình liên đới của những người tội lỗi. Thực vậy các tín hữu ngày nay cảm thấy bị gắn liền với cha ông xưa kia. Họ không phán đoán các tín hữu quá khứ, cũng không loại bỏ những hoàn cảnh giảm khinh, nhưng chỉ nhớ lại và xưng thú tội lỗi đã phạm, nhận trách nhiệm về những thiếu sót của tiền nhân.
Khi Giáo Hội đặt nghi thức xưng thú tội lỗi như một cao điểm trong nghi thức phụng vụ Ngày Tha Thứ, Giáo Hội chỉ muốn nói lên rằng hành động này do một động lực nội tâm thúc đẩy và nhằm mục đích thanh tẩy ký ức, hòa giải giữa các tín hữu và giữa Giáo Hội Công Giáo với mọi người trên thế giới.- Ðàng khác việc xưng thú không chỉ nhằm thanh tẩy ký ức mà còn tạo thành một cơ hội để thay đổi não trạng, thay đổi cái nhìn về một số thái độ của Giáo Hội, từ đó rút ra một bài học cho tương lai, với ý thức rằng các tội trong quá khứ vẫn còn là một cám đỗ cho mọi tín hữu hôm nay.
Ngoài ra việc xưng thú tội lỗi cũng tạo điều kiện dễ dàng cho việc đối thoại, hòa giải và an bình giữa các tôn giáo. Sau cùng, cử hành Ngày Tha Thứ Ðức Thánh Cha chỉ muốn phục vụ Sự Thật: Giáo Hội không sợ phải đối đầu với các tội lỗi của các tín hữu khi nhận thấy các lỗi lầm của họ. Việc nhìn nhận và xưng thú sẽ giúp các tín hữu gắn bó hơn với Ðức Kytô, vì chỉ có Ngài là Ðường, là sự Thật, là Lẽ Sống của chứng ta.
Với một nhận thức thần học sâu sắc hơn, chúng ta phải khẳng định rằng Thượng Ðế vẫn sống trong lịch sử loài người, qua mọi biến cố lớn nhỏ hằng ngày xảy ra trên thế giới. Ngài vẫn tiếp tục yêu thương con người. Ngài không bao giờ đầu hàng, thua cuộc trước những yếu hèn khuyết điểm và ngay cả tội lỗi của con người. Ngài là Thượng Ðế của Tha Thứ và Không Ngừng Tha Thứ. Và chỉ có Thượng Ðế Tha Thứ Không Ngừng ấy mới có thể đòi buộc con người phải không ngừng tha thứ và xin thứ tha. Tha Thứ là nét cao đẹp nhất của con người, vì càng xin thứ tha và sẵn sàng tha thứ cho nhau, con người càng nên giống Thượng Ðế hơn.