Giáo Hội Công Giáo Sau Vatican II

Theo cuốn "The Church Emerging from Vatican II: A Popular Approach to Contemporary Catholicism"
của Tiến Sĩ Dennis M. Doyle. Pt Giuse Trần Văn Nhật chuyển ngữ

Chương 1: Giáo Hội Công Giáo Ngày Nay

ó là một buổi chiều ẩm thấp của tháng Chín khi Đức Gioan Phaolô II bước ra khỏi chiếc phi cơ vừa đáp xuống phi trường Miami để bắt đầu chuyến tông du Hoa Kỳ. Chuyến tông du năm 1987 này là lần thứ hai ngài đến Hoa Kỳ với tư cách của một giáo hoàng, được thực hiện sau khi Công Đồng Vatican II mở ra một kỷ nguyên mới trong Giáo Hội Công Giáo mới được 22 năm. Khi các thông tín viên vây quanh ngài với các máy thu âm, một câu hỏi đã làm đức giáo hoàng phải chú ý: "Ngài nghĩ thế nào về sự chống đối và những bất đồng quan điểm đang chờ đợi ngài?" Với nụ cười khoan dung, Đức Gioan Phaolô II đáp lời: "Tôi đã quen với điều ấy. Có thể nói thật không bình thường nếu không có chuyện đó--nhất là ở Hoa Kỳ."

Trong toàn thể chuyến tông du, đức giáo hoàng được tiếp đón với một thái độ lẫn lộn của sự tâng bốc, thắc mắc và chống đối. Mặc dù sự tâng bốc dường như nhiều hơn những thắc mắc về lượng cũng như tính cách nhiệt tình, những thách đố đưa ra cũng không kém phần nghiêm trọng.

Thái độ lẫn lộn của sự đón tiếp đức giáo hoàng trong chuyến tông du này tượng trưng cho sự xung đột đang bùng nổ trong Giáo Hội Công Giáo khi giáo hội đang cố gắng tiếp tục thay đổi theo chiều hướng mà Công Đồng Vatican II đã vạch ra. Đức giáo hoàng đã làm gì và Giáo Hội đã làm gì khiến cho một số người Công Giáo thật hăng say, trong khi một số khác lại bực mình, và nhiều người khác lại vừa nhiệt thành vừa khó chịu?

Trong Chương Này

Công Đồng Vatican II là cuộc họp của các giám mục Công Giáo trên toàn thế giới đã xảy ra một cách gián đoạn từ 1962 đến 1965. Công đồng này là một trong những biến cố quan trọng đặc biệt trong lịch sử Giáo Hội Công Giáo. Mục đích của công đồng là giúp Giáo Hội cập nhật hóa qua việc đối thoại với thế giới ngày nay. Công đồng cố gắng xác định bản chất và sứ vụ của giáo hội trong thế kỷ hai mươi và về sau.

Mục đích của cuốn sách này là khảo sát các vấn đề mà Giáo Hội Công Giáo ngày nay đang phải đương đầu dựa trên những phát triển của Công Đồng Vatican II. Sách được sơ thảo và kết cấu dựa trên hai văn kiện chính của công đồng: Hiến Chế Tín Lý về Giáo Hội (Lumen Gentium) và Hiến Chế Mục Vụ về Giáo Hội trong Thế Giới Ngày Nay (Gaudium et Spes). Các vấn đề hiện đại cũng được khảo sát đối với lập trường hiện thời của Công Đồng Vatican II.

Chương này sẽ đề cập đến tình trạng hiện thời của Giáo Hội Công Giáo. Có phải Giáo Hội đang bị phân hóa giữa phe cấp tiến và phe bảo thủ? Có ai đứng giữa không? Chúng ta sẽ kết thúc bằng cách tìm hiểu các lý do tại sao việc nghiên cứu kỹ lưỡng các vấn đề hiện thời dựa trên nền tảng của Công Đồng Vatican II phải dẫn đến sự hiểu biết sâu đậm hơn về những vấn nạn tôn giáo phức tạp mà người Công Giáo, cũng như các Kitô Hữu khác, đang phải đối diện ngày nay.

Một Quan Điểm của Các Vấn Đề

Đâu là một số vấn đề quan trọng mà Giáo Hội Công Giáo ngày nay đang phải đương đầu? Theo sau những thay đổi phát sinh từ Công Đồng Vatican II, nhiều tổ chức Công Giáo khác nhau đã định nghĩa các vấn đề một cách khác biệt.

Một số tổ chức liệt kê thêm những thay đổi cần phải thực hiện. Những tổ chức này có khuynh hướng cho rằng chiều hướng tổng quát của Công Đồng Vatican II chưa được giới lãnh đạo Giáo Hội xúc tiến mạnh đủ. Tỉ như lập trường của một tổ chức giáo dân, có trụ sở ở Chicago, mà họ tự gọi là "Call to Action." Trong một trang quảng cáo của tờ New York Times vào ngày 28 tháng Hai 1990, tổ chức này kêu gọi các cuộc canh tân ráo riết trong Giáo Hội. Tờ quảng cáo này có mang chữ ký của 4505 người Công Giáo.

Trong những canh tân được họ kêu gọi gồm có các vấn đề:

có thêm sự tham dự của phụ nữ trong mọi tầng lớp sứ vụ và quyền quyết định;
cho phép linh mục lập gia đình;
tham khảo ý kiến giáo dân một cách rộng rãi khi hình thành các giáo huấn liên quan đến vấn đề tình dục;
sự tham dự của giáo dân, tu sĩ nam nữ trong việc tuyển chọn giám mục;
đối thoại cởi mở, tự do học hỏi, và thủ tục thích hợp cho các thần học gia;
hành động cụ thể để giải quyết các khác biệt giữa Kitô Hữu;
tránh kiểu lãnh đạo độc đoán.

Tờ quảng cáo cho rằng nếu không có những canh tân này trong cơ cấu thì Giáo Hội khó có thể đảm trách sứ vụ của mình một cách hữu hiệu đối với thế giới. Vì Giáo Hội thất bại trong việc giải quyết vấn đề công bằng trong nội bộ, Giáo Hội là một trở ngại hơn là một trợ lực.

Một năm sau đó phát biểu này được lập lại qua lời tuyên bố của tổ chức ưu tú Catholic Theological Society of America (Tổ Chức Thần Học Công Giáo Mỹ Châu), là một tổ chức gồm 1,400 thần học gia. Dù rằng lời tuyên bố của tổ chức này ít có ảnh hưởng sâu rộng và mang nhiều sắc thái thần học hơn là tờ quảng cáo trên báo New York Times, một cách tổng quát tổ chức này cho rằng tinh thần Công Đồng Vatican II đã bị lạc hướng bởi thành phần bảo thủ và sự thiếu cởi mở của hàng lãnh đạo giáo hội. Những than phiền của các thần học gia bao gồm việc tập trung quyền lực quá đáng, thiếu tự do cho vấn đề thần học, thái độ nghi ngờ đối với phụ nữ và quyền lợi của phụ nữ, và vai trò tiêu cực của các nhà lãnh đạo Giáo Hội đối với tiến trình đại kết.

Một Quan Điểm Khác của Các Vấn Đề

Các tổ chức Công Giáo khác lại tin rằng đã xảy ra quá nhiều thay đổi, và toàn thể truyền thống sẽ bị hư hao nếu không làm gì để đảo ngược làn sóng thay đổi. Những tổ chức này tin rằng các người cải cách cấp tiến đã hiểu sai những thay đổi của Công Đồng Vatican II. Tỉ như lập trường của một tổ chức bảo thủ tên là The Fellowship of Catholic Scholars với số thành viên khoảng một ngàn học giả Công Giáo từ nhiều lãnh vực khác nhau. Vào tháng Chín 1990, tổ chức này ra một thông tư: "Vatican II: Promise and Reality -- The Catholic Church in the United States Twenty-Five Years After Vatican II" ("Công Đồng Vatican II: Hứa Hẹn và Thực Tế -- Giáo Hội Công Giáo ở Hoa Kỳ 25 Năm Sau Công Đồng Vatican II").

Căn bản lý luận của thông tư này cho rằng nhiều cải cách cấp tiến được thực hiện nhân danh Công Đồng Vatican II đã đem lại kết quả trái ngược cho đạo Công Giáo ở Hoa Kỳ. Tổ chức Fellowship công khai bất đồng ý với những ai cho rằng vấn đề chính trong Giáo Hội ngày nay là vấn đề quyền lực, đàn áp các thần học gia, thiếu cởi mở đối với việc tấn phong phụ nữ, và từ chối thể hiện kết quả của cuộc đối thoại đại kết. Thay vào đó, tổ chức Fellowship nhìn thấy những loại vấn đề khác:

sự sa sút trầm trọng của người Công Giáo trong việc tham gia hoạt động đoàn thể giáo xứ;
sự ngu dốt rộng lớn của người Công Giáo về giáo huấn và kỷ luật của Giáo Hội;
sự sa đọa của người Công Giáo trong hôn nhân và đời sống gia đình;
tư duy của người Công Giáo ngày càng tục hóa và chịu ảnh hưởng của thuyết tương đối;
người Công Giáo ngày càng bị ảnh hưởng bởi li dị và tái hôn bất hợp pháp;
sự sa sút trầm trọng hệ thống trường trung và tiểu học Công Giáo;
ơn thiên triệu ngày càng suy giảm;
sự bất lực của hệ thống đại học Công Giáo trong việc hỗ trợ đức tin, lòng đạo đức và sự hiểu biết chính thống của các sinh viên nam nữ.

Sau đó bản thông tư kêu gọi một sự tận tụy mới nhằm thúc giục sự nên thánh của mỗi người và hồi phục kỷ luật trong lòng Giáo Hội.

Một Giáo Hội Phân Hóa?

Hình ảnh một Giáo Hội đầy bất hòa và phân hóa có chính xác hay không? Trong chuyến tông du 1987 của đức giáo hoàng, mỗi một hệ thống truyền hình lớn đều phóng đi các hình ảnh đặc biệt về Giáo Hội Công Giáo ở Hoa Kỳ. Theo xu hướng thông thường, các hãng truyền thông thường chú ý đến các mâu thuẫn và bất hòa. Do đó, người ta có cảm tưởng là Giáo Hội Công Giáo Hoa Kỳ đang bị phân chia giữa hai phe, một phe bảo thủ cực đoan của giáo hoàng và một phe chống đối dữ dội.

Tuy nhiên, hình ảnh đó có lẽ làm người ta lầm lạc hơn là một khám phá. Một phân tích tỉ mỉ của đài ABC, "The Pope in America" (mà tôi thấy ít chống đối nhất trong ba đài), cho thấy việc sử dụng kỹ thuật thông tin thường gây nên sự mâu thuẫn hơn là đem lại sự chính xác. Thí dụ, trong khi lướt qua những hình ảnh tiêu biểu của xã hội Hoa Kỳ như cảnh phụ nữ ăn mặc hở hang, người đồng tính luyến ái loè loẹt, cảnh hộp đêm đầy tiếng nhạc kích động thì Tòa Thánh Vatican lại được trình bầy qua hình ảnh của các dinh thự đồ sộ, các đại sảnh đường bằng cẩm thạch, các thượng hội đồng, và các nghi lễ long trọng trước một ca đoàn như thiên thần. Lập trường của người Công Giáo cấp tiến được tượng trưng bằng các thiếu niên nam nữ duyên dáng và các linh mục trẻ đầy nhiệt huyết mặc thường phục; lập trường hỗ trợ Vatican được tiêu biểu bằng các linh mục già hơn và tu sĩ nam nữ trong chiếc áo dòng truyền thống với lời nhận xét dí dỏm rằng Giáo Hội không có tự do thay đổi theo thời gian. Cuộc thăm dò ý kiến thường bị giới hạn trong những câu hỏi đầy mâu thuẫn và bởi đó các vấn đề phức tạp nhất cũng chỉ trong hình thức trả lời "đồng ý / không đồng ý." Bởi vậy, người xem chương trình có cảm tưởng rằng toàn thể thực tại của Giáo Hội là hai thái cực này.

Nhiều Người Đứng Giữa

Trong Giáo Hội Công Giáo ngày nay thật dễ để tìm thấy những nhóm chống đối. Tuy nhiên, đây không phải là toàn thể bức tranh. Tôi là phần tử của một nhóm nghiên cứu về lập trường của các thần học gia Công Giáo trong một tổ chức chuyên gia toàn quốc, và là một giáo dân của giáo xứ ở Dayton, Ohio. Mặc dù thí dụ tiêu biểu của chúng tôi quá nhỏ bé để có thể đi đến kết luận về phương diện thống kê, nhưng chúng tôi thấy chứng cớ hiển nhiên rằng không thể nào vơ đũa cả nắm, dù đó là thần học gia hay giáo dân, khi cho rằng họ thuộc về thái cực này hay thái cực kia. Chúng tôi nhận thấy sự cực kỳ đa dạng trong Giáo Hội, với các giáo dân có khuynh hướng nghiêng về truyền thống nhiều hơn, và các thần học gia lại thường xác nhận lập trường đứng giữa. Chúng tôi kết luận rằng có một số rất đông người Công Giáo không đơn giản thuộc về phe cấp tiến hay bảo thủ. Mặc dù thành phần này rất dễ bị lãng quên, nó bao gồm một số lớn thần học gia và rất đông giáo dân. Nói cách khác, trong khi truyền thông chú ý đến thái cực này hay thái cực kia, phần đông giáo dân thì đứng ở giữa. Họ không hối tiếc về những thay đổi đã được thực hiện và cũng không muốn thay đổi nhanh chóng hơn nữa. Thay vì một giáo hội chia cắt phân rẽ về hai chiều hướng khác nhau, chúng ta có thể vạch ra hình ảnh của một giáo hội đang phát triển để đáp ứng với những tiến bộ hiện nay.

Kết luận trên có thể quá lạc quan, và đã từng bị chỉ trích như vậy. Tôi không muốn chối bỏ tính cách quan trọng của nhiều vấn đề tranh luận trong Giáo Hội ngày nay hoặc về những chia cắt và những oán hờn mà nó đã gây nên. Bất kể những lệch lạc nói chung, truyền thông có thể phục vụ chúng ta bằng cách trưng ra những căng thẳng và những điểm bất đồng, nhưng chúng ta cần nhớ rằng đó không phải là toàn thể bức tranh hoặc ngay cả một phần lớn của toàn thể bức tranh.

Hình Ảnh Rộng Lớn

Một cuộc khảo cứu tỉ mỉ về Giáo Hội Công Giáo thoát thai từ Công Đồng Vatican II có thể rất hữu ích cho tối thiểu một vài lý do quan trọng.

Trước hết, một cuộc khảo cứu như thế có thể duyệt xét một cách có phương pháp về những vấn đề mâu thuẫn ngày nay trong một hoàn cảnh lịch sử nhằm đưa ra một vài tia sáng thay vì chỉ khuấy động thêm sôi nổi. Nó có thể giúp chúng ta tìm hiểu một chuỗi quan điểm đa dạng thay vì chỉ nhìn đến một chia cắt giả tạo về các quan điểm đối nghịch gượng ép. Do đó người dân có thể nắm vững một loạt quan điểm trong Giáo Hội ngày nay mà không bị buộc phải thuộc về phe bên này hay phe bên kia.

Có lẽ quan trọng hơn nữa, một cuộc khảo cứu như thế có thể xuyên qua bề mặt của các vấn đề nóng bỏng để lưu tâm đến những căn bản mà Giáo Hội Công Giáo ngày nay có thể đem lại. Đâu là thông điệp của Công Đồng Vatican II, và nó trình bầy thế nào về truyền thống hai ngàn năm của Kitô Giáo? Giáo Hội Công Giáo nói gì với những người thời nay đang phải phấn đấu trong hành trình tâm linh? Tôi hy vọng rằng cuốn sách này không chỉ hữu ích cho người Công Giáo và các Kitô Hữu khác, nhưng còn cho bất cứ ai thắc mắc về bản chất tôn giáo.

Một số chủ đề sẽ được đề cập đến trong sách này, gồm có:

các lập trường khác nhau trong Công Đồng Vatican II và các phương cách giải thích khác biệt;
lịch sử các chia cắt tôn giáo và tình trạng hiện thời về đối thoại đại kết;
sự thay đổi vai trò của giám mục và linh mục trong Giáo Hội;
sự bất đồng chính đáng hiện nay giữa người Công Giáo và việc nhấn mạnh đến tự do tôn giáo hiện nay;
sự quan trọng của giáo dân và sứ vụ của họ trong thế giới;
các chủ đề hiện thời về linh đạo;
thần học giải phóng;
vấn đề phái tính và việc tấn phong phụ nữ;
chủ thuyết vô thần và tôn giáo đa nguyên;
hướng đi mới về vấn đề xã hội và kinh tế;
tầm quan trọng của hoà bình và sinh thái học về phương diện tôn giáo.

Bất cứ trình bầy nào cũng phản ánh một vài thiên kiến của tác giả. Tôi cố gắng trình bầy một cách thẳng thắn các lập trường của mỗi một vấn đề.

Tóm Lược

Trong chương này chúng ta vừa nêu lên một số thắc mắc căn bản về tình trạng Giáo Hội Công Giáo ở Hoa Kỳ như một phương cách đề nghị cho lý do tại sao một cuộc khảo cứu về các vấn đề hiện thời dưới ánh sáng của Công Đồng Vatican II lại có thể hữu ích. Trong chương kế tiếp chúng ta sẽ tìm hiểu một vài thử thách trong hoàn cảnh lịch sử của nó mà Giáo Hội phải đương đầu khiến dẫn đến việc triệu tập công đồng.

Câu Hỏi Suy Tư

Bạn tự cho mình thuộc về thành phần bảo thủ, cấp tiến, hoặc đứng giữa? Tại sao bạn nghĩ như vậy?
Vấn đề nào bạn cho là quan trọng nhất mà Giáo Hội ngày nay phải đương đầu?
Tại sao giới truyền thông có khuynh hướng đưa ra một hình ảnh sái lệch về Giáo Hội Công Giáo?
Một người Công Giáo hy vọng sẽ được gì khi nghiên cứu về Giáo Hội?
Một người không Công Giáo hy vọng sẽ được gì khi nghiên cứu về Giáo Hội?